Nghiên cứu được thực hiện nhằm xác định các yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức rủi ro lũ lụt của nông hộ tại Đồng bằng sông Cửu Long dựa trên nền tảng Lý thuyết Động cơ Bảo vệ (Protection Motivation Theory – PMT), một khung lý thuyết quan trọng trong phân tích hành vi ứng phó trước các mối đe dọa môi trường và thiên tai. Trong bối cảnh Đồng bằng sông Cửu Long là khu vực thường xuyên chịu tác động của lũ lụt, biến đổi khí hậu và các hiện tượng cực đoan ngày càng gia tăng, việc hiểu rõ cách nông hộ nhận thức rủi ro là cơ sở quan trọng để xây dựng các chính sách thích ứng, nâng cao năng lực phòng ngừa và giảm thiểu tổn thất. Nhận thức rủi ro không chỉ quyết định mức độ lo ngại của người dân mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi chuẩn bị, đầu tư phòng tránh và khả năng thích ứng lâu dài với thiên tai.

Nghiên cứu được triển khai thông qua phỏng vấn trực tiếp 431 nông hộ tại ba địa bàn tiêu biểu gồm An Giang, Hậu Giang và thành phố Cần Thơ – những khu vực có đặc điểm ngập lụt và sản xuất nông nghiệp khác nhau trong vùng. Để đo lường mức độ nhận thức rủi ro, nghiên cứu áp dụng phương pháp của Dowling, cho phép đánh giá nhận thức trên nhiều chiều cạnh thay vì chỉ xem xét rủi ro ở góc độ thiệt hại vật chất đơn thuần. Cụ thể, nhận thức rủi ro lũ lụt được phân tích trên năm khía cạnh gồm sức khỏe – bệnh tật, tài chính, sản xuất, quan hệ xã hội và tâm lý. Cách tiếp cận đa chiều này giúp phản ánh đầy đủ hơn tác động tổng hợp của lũ lụt đến đời sống nông hộ, từ tổn thất kinh tế trực tiếp cho đến áp lực tinh thần và các biến động xã hội.

Kết quả cho thấy mức độ nhận thức rủi ro lũ lụt trung bình của nông hộ đạt 50,58%, phản ánh rằng người dân trong khu vực có nhận thức ở mức trung bình về các nguy cơ do lũ gây ra. Điều này cho thấy dù lũ lụt là hiện tượng quen thuộc tại Đồng bằng sông Cửu Long, không phải tất cả nông hộ đều đánh giá đầy đủ mức độ nguy hiểm hoặc hệ quả toàn diện của nó. Một bộ phận có thể xem lũ như yếu tố mùa vụ truyền thống mang lại lợi ích nhất định, trong khi bộ phận khác chịu ảnh hưởng mạnh hơn từ các tổn thất thực tế nên có nhận thức rủi ro cao hơn. Mức nhận thức trung bình này cũng hàm ý rằng vẫn còn dư địa lớn để nâng cao hiểu biết cộng đồng về các rủi ro lũ lụt trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến tính chất lũ ngày càng khó dự báo.

Phân tích các yếu tố ảnh hưởng cho thấy có ba nhân tố chính tác động đáng kể đến nhận thức rủi ro của nông hộ, bao gồm tuổi của chủ hộ, kinh nghiệm từng trải qua ngập lụt và mức độ thiệt hại từng gánh chịu trong các trận lũ lớn. Tuổi của chủ hộ phản ánh vai trò của kinh nghiệm sống và quá trình tích lũy nhận thức qua thời gian; những người lớn tuổi thường có xu hướng đánh giá rủi ro khác biệt do từng chứng kiến nhiều biến cố hơn. Kinh nghiệm trực tiếp với ngập lụt giúp nông hộ hiểu rõ hơn về tính bất định và hậu quả thực tế của thiên tai, từ đó làm gia tăng mức độ cảnh giác. Đặc biệt, các hộ từng chịu thiệt hại lớn trong quá khứ có xu hướng nhận thức rủi ro cao hơn rõ rệt, cho thấy trải nghiệm tổn thất là yếu tố mạnh trong việc hình thành nhận thức và hành vi phòng vệ.

Từ kết quả nghiên cứu, có thể thấy rằng nâng cao nhận thức rủi ro lũ lụt cần được xem là một phần quan trọng trong chiến lược thích ứng thiên tai ở Đồng bằng sông Cửu Long. Các chương trình truyền thông, giáo dục cộng đồng và chính sách hỗ trợ nên được thiết kế phù hợp với từng nhóm dân cư, đặc biệt chú trọng đến các hộ ít trải nghiệm hoặc có mức nhận thức thấp. Đồng thời, việc kết hợp kinh nghiệm bản địa với thông tin khoa học hiện đại sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro thiên tai, giúp cộng đồng nông thôn chủ động hơn trong ứng phó và xây dựng sinh kế bền vững trước các biến động khí hậu ngày càng gia tăng.