Nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá hiệu quả của các mô hình thí điểm liên kết sản xuất và tiêu thụ lúa thơm đặc sản trên nền tảng quy trình VietGAP tại Đồng bằng sông Cửu Long, qua đó xác định khả năng nâng cao giá trị kinh tế, tổ chức sản xuất và thích ứng thị trường cho nông dân và hợp tác xã. Trong bối cảnh ngành lúa gạo Việt Nam đang chuyển mạnh từ mục tiêu sản lượng sang chất lượng, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng phân khúc cao cấp, việc xây dựng các mô hình liên kết sản xuất theo tiêu chuẩn như VietGAP có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Không chỉ dừng ở sản xuất an toàn, các mô hình này còn hướng tới tái cấu trúc chuỗi giá trị lúa gạo, kết nối tốt hơn giữa nông dân, hợp tác xã và thị trường tiêu thụ.

Điểm nổi bật của nghiên cứu là áp dụng phương pháp “nghiên cứu hành động” (action research), tức không chỉ quan sát hay phân tích mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình xây dựng mô hình từ khâu chọn giống thích nghi, tổ chức sản xuất đến kết nối tiêu thụ. Đây là cách tiếp cận thực tiễn cao, cho phép vừa tạo ra dữ liệu nghiên cứu, vừa hỗ trợ nâng cao năng lực thực tế cho các tác nhân tham gia. Nghiên cứu được triển khai tại ba hợp tác xã nông nghiệp ở Đồng bằng sông Cửu Long, với so sánh giữa 64 hộ tham gia mô hình và 95 hộ ngoài mô hình trên cùng địa bàn. Thiết kế này giúp đánh giá rõ hơn hiệu quả của mô hình liên kết so với sản xuất thông thường.

Kết quả cho thấy các mô hình thí điểm VietGAP đều có hiệu quả tài chính cao hơn sản xuất lúa truyền thống, nhưng mức độ thành công khác nhau tùy theo kiểu liên kết chuỗi. Trong đó, mô hình chuỗi mở đạt lợi nhuận cao nhất với 24,9 triệu đồng/ha, tiếp theo là mô hình chuỗi liên kết với 24,1 triệu đồng/ha, trong khi mô hình chuỗi kín thấp hơn ở mức 17,3 triệu đồng/ha. Điều này cho thấy mức độ ràng buộc trong tổ chức chuỗi có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả tài chính. Mô hình chuỗi mở và chuỗi liên kết cho phép linh hoạt hơn trong tiêu thụ, giúp hợp tác xã và nông dân dễ thích ứng với biến động thị trường, trong khi chuỗi kín dù có thể kiểm soát tốt hơn nhưng lại bị hạn chế bởi các điều kiện ràng buộc cao hơn.

Một phát hiện quan trọng là mức giá tăng thêm từ sản xuất theo hợp đồng hiện còn khá thấp, chỉ khoảng +100 đồng/kg, chưa đủ tạo động lực kinh tế mạnh để nông dân hoặc hợp tác xã chấp nhận các ràng buộc lớn của mô hình chuỗi kín. Đây là vấn đề then chốt cho thấy liên kết sản xuất không thể chỉ dựa trên hợp đồng hình thức mà cần tạo ra giá trị gia tăng thực sự rõ rệt hơn cho người sản xuất. Khi phần thưởng kinh tế chưa tương xứng, các tác nhân có xu hướng lựa chọn mô hình linh hoạt hơn để giảm rủi ro.

Ngoài hiệu quả tài chính, nghiên cứu cũng nhấn mạnh giá trị lớn của cách tiếp cận hành động trong nâng cao năng lực tổ chức cho ban quản lý và thành viên hợp tác xã. Thông qua quá trình tham gia trực tiếp, các hợp tác xã được củng cố năng lực quản trị, hiểu rõ hơn về quy trình sản xuất chuẩn hóa, quản lý chất lượng và phát triển liên kết thị trường. Đây là yếu tố có ý nghĩa dài hạn, bởi nền tảng quản trị và kỹ thuật mới chính là điều kiện để hợp tác xã từng bước tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị lúa gạo chất lượng cao.

Từ góc độ chiến lược, nghiên cứu cho thấy VietGAP không chỉ là tiêu chuẩn kỹ thuật mà còn là công cụ tổ chức lại sản xuất theo hướng chuyên nghiệp hơn. Tuy nhiên, để các mô hình liên kết phát triển bền vững, cần cải thiện mạnh hơn ở khâu thị trường, đặc biệt là tăng giá trị chênh lệch cho lúa chất lượng cao, phát triển thương hiệu và mở rộng các kênh tiêu thụ có khả năng trả giá tốt hơn.

Tổng thể, nghiên cứu khẳng định rằng các mô hình liên kết sản xuất lúa thơm đặc sản trên nền tảng VietGAP có tiềm năng rõ rệt trong nâng cao hiệu quả kinh tế và năng lực tổ chức sản xuất, nhưng thành công phụ thuộc lớn vào cấu trúc liên kết và mức độ hấp dẫn thị trường. Mô hình chuỗi mở hiện tỏ ra phù hợp hơn trong bối cảnh thực tế hiện nay, song về lâu dài, việc nâng cấp giá trị thị trường, tăng lợi ích kinh tế và củng cố quản trị hợp tác xã sẽ là chìa khóa để phát triển bền vững ngành lúa gạo chất lượng cao tại Đồng bằng sông Cửu Long.