Nhiều cặp đôi thiết lập quan hệ hôn nhân thực tế, có con chung và tài sản chung nhưng không thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn theo quy định, dẫn đến phát sinh nhiều vấn đề pháp lý phức tạp khi quan hệ chấm dứt. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp các quy định pháp luật hiện hành, đặc biệt là Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000 và năm 2014, kết hợp với việc đánh giá các trường hợp thực tiễn nhằm làm rõ tiêu chí xác định quan hệ chung sống như vợ chồng và hệ quả pháp lý phát sinh.

Kết quả nghiên cứu cho thấy pháp luật Việt Nam đã có những quy định nhằm điều chỉnh quan hệ này, tuy nhiên vẫn tồn tại một số hạn chế và khoảng trống trong việc áp dụng, đặc biệt liên quan đến quyền lợi về tài sản và con cái. Khi chấm dứt quan hệ, việc phân chia tài sản và xác định quyền, nghĩa vụ của các bên thường gặp khó khăn do thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng như trong hôn nhân hợp pháp. Ngoài ra, việc xác định quan hệ cha mẹ - con và nghĩa vụ cấp dưỡng cũng cần được xem xét thận trọng để đảm bảo quyền lợi cho trẻ em.

Tổng thể, công trình nghiên cứu góp phần làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến quan hệ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn, đồng thời đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng trong thực tiễn, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan và đảm bảo sự công bằng trong xã hội.