Nghiên cứu được thực hiện nhằm khảo sát thực trạng sử dụng, nhu cầu và tiềm năng ứng dụng thảo dược trong hệ thống nuôi cá điêu hồng lồng bè tại ba tỉnh trọng điểm của Đồng bằng sông Cửu Long gồm Vĩnh Long, Đồng Tháp và An Giang. Đây là chủ đề có ý nghĩa thực tiễn rất lớn trong bối cảnh nuôi thủy sản hiện nay đang chịu áp lực ngày càng cao từ dịch bệnh, chi phí thuốc hóa học, nguy cơ kháng kháng sinh và yêu cầu sản xuất an toàn sinh học. Việc sử dụng thảo dược như một giải pháp bổ trợ hoặc thay thế đang nổi lên như hướng tiếp cận tiềm năng, đặc biệt trong các mô hình nuôi thương phẩm quy mô hộ gia đình.

Điểm quan trọng của nghiên cứu là tiếp cận trực tiếp từ thực tiễn sản xuất thông qua phỏng vấn 60 hộ nuôi, giúp phản ánh không chỉ mức độ ứng dụng mà còn cho thấy cách người nuôi đang chủ động tích hợp tri thức bản địa và kinh nghiệm thực tế vào quản lý sức khỏe thủy sản. Đây là một lợi thế đáng kể vì trong nhiều trường hợp, thực hành của nông hộ đi trước nghiên cứu chính thức và có thể gợi mở các hướng nghiên cứu ứng dụng mới.

Kết quả cho thấy tỷ lệ sử dụng thảo dược rất cao, đặc biệt ở Đồng Tháp (95%), tiếp theo là Vĩnh Long (70%) và An Giang (60%). Điều này phản ánh rằng thảo dược không còn là giải pháp phụ trợ hiếm gặp mà đã trở thành một phần đáng kể trong thực hành nuôi cá điêu hồng ở nhiều khu vực. Sự khác biệt giữa các tỉnh cũng gợi ý vai trò của điều kiện địa phương, mức độ lan truyền kinh nghiệm, nguồn nguyên liệu hoặc nhận thức kỹ thuật trong quyết định áp dụng.

Việc ghi nhận tới 15 loại thảo dược khác nhau cho thấy tính đa dạng rất cao trong nguồn tài nguyên sử dụng. Trong đó, các loại như tỏi, atiso, trâm bầu, mần ri và dây vác được dùng phổ biến nhất. Đây là điểm đặc biệt đáng chú ý vì nhiều loại trong số này vốn đã được biết đến với các hoạt tính sinh học như kháng khuẩn, chống oxy hóa, hỗ trợ gan hoặc chống ký sinh trùng trong các lĩnh vực khác. Điều đó cho thấy người nuôi đang khai thác không chỉ nguồn dược liệu quen thuộc mà còn cả các loài bản địa có thể chứa tiềm năng sinh học lớn nhưng chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Tỏi (Allium sativum), chẳng hạn, là lựa chọn nổi bật và hợp lý về mặt sinh học do chứa allicin với khả năng kháng khuẩn, hỗ trợ miễn dịch. Atiso có thể liên quan đến hỗ trợ chức năng gan và chuyển hóa. Trong khi đó, các cây bản địa như trâm bầu hay dây vác cho thấy vai trò đáng chú ý của tri thức địa phương trong lựa chọn giải pháp nuôi.

Về mục đích sử dụng, ba công dụng chính được ghi nhận gồm tăng cường miễn dịch, phòng trị bệnh ký sinh trùng và cải thiện chất lượng nước. Đây đều là những vấn đề cốt lõi trong nuôi lồng bè, nơi mật độ cao và môi trường nước biến động có thể nhanh chóng làm bùng phát dịch bệnh. Điều này cho thấy thảo dược đang được người nuôi xem như công cụ quản lý hệ thống tổng thể chứ không chỉ là “thuốc chữa bệnh”.

Một điểm quan trọng là nghiên cứu chưa đánh giá trực tiếp chi phí – lợi nhuận giữa hộ sử dụng và không sử dụng thảo dược. Đây là giới hạn nhưng cũng mở ra hướng nghiên cứu rất cần thiết trong tương lai. Bởi để thảo dược được nhân rộng ở quy mô lớn, không chỉ cần bằng chứng về hiệu quả cảm nhận mà còn cần dữ liệu kinh tế cụ thể, bao gồm chi phí nguyên liệu, hiệu quả phòng bệnh, tăng trưởng, tỷ lệ sống và lợi nhuận ròng.

Dù vậy, nghiên cứu hiện tại vẫn có giá trị nền tảng rất lớn vì đã chứng minh nhu cầu và mức độ chấp nhận cao từ phía người nuôi. Đây là chỉ báo quan trọng cho thấy nếu được chuẩn hóa về liều lượng, quy trình sử dụng và đánh giá khoa học đầy đủ, thảo dược hoàn toàn có thể trở thành một thành phần quan trọng trong chiến lược nuôi cá bền vững.

Từ góc độ chính sách và khoa học ứng dụng, nghiên cứu gợi ý cần đầu tư mạnh hơn vào việc xác định hoạt chất, cơ chế tác động, độ an toàn và hiệu quả kinh tế của các loại thảo dược đang được sử dụng phổ biến. Điều này có thể góp phần phát triển các chế phẩm thảo dược thương mại hóa, giảm phụ thuộc vào hóa chất và kháng sinh, đồng thời nâng cao giá trị sản phẩm thủy sản sạch.

Tổng thể, nghiên cứu đã cung cấp bức tranh thực tiễn quan trọng về xu hướng sử dụng thảo dược trong nuôi cá điêu hồng lồng bè tại Đồng bằng sông Cửu Long, cho thấy đây là một hướng đi giàu tiềm năng trong quản lý sức khỏe cá nuôi. Dù cần thêm bằng chứng định lượng về hiệu quả kinh tế và sinh học, kết quả hiện tại là nền tảng quan trọng cho phát triển nuôi thủy sản an toàn, sinh thái và bền vững hơn trong tương lai.