Nghiên cứu được thực hiện nhằm giải quyết một vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với sản xuất lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long, đó là khắc phục tính mẫn cảm quang kỳ của các giống lúa mùa truyền thống chất lượng cao, điển hình là giống Nàng Thơm Chợ Đào (NTCĐ). Các giống lúa mùa ở ĐBSCL thường chỉ trổ bông trong điều kiện ngày ngắn, khiến thời vụ canh tác bị giới hạn và khó thích ứng với nhu cầu sản xuất linh hoạt trong bối cảnh biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn và chuyển đổi cơ cấu mùa vụ. Trong khi đó, Nàng Thơm Chợ Đào là giống lúa đặc sản nổi tiếng về phẩm chất gạo thơm ngon, khả năng thích nghi và giá trị thương mại cao. Vì vậy, việc tạo ra các dòng đột biến mất quang kỳ nhưng vẫn giữ được chất lượng gạo và tăng khả năng chịu mặn là hướng nghiên cứu đặc biệt quan trọng nhằm bảo tồn và nâng cấp nguồn gen quý cho điều kiện sản xuất mới.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp gây đột biến bằng sốc nhiệt trên hạt nảy mầm – một kỹ thuật chọn giống đột biến có khả năng tạo biến dị di truyền mà không làm mất hoàn toàn nền di truyền ưu tú của giống gốc. Cụ thể, 1.000 hạt giống Nàng Thơm Chợ Đào ở giai đoạn nảy mầm được xử lý ở nhiệt độ 50°C trong 5 phút, sau đó được gieo trồng và chọn lọc liên tục từ thế hệ M1 đến M5 trong điều kiện nhà lưới với chế độ ngày dài và ngày ngắn xen kẽ. Cách tiếp cận này cho phép sàng lọc các dòng có khả năng phá vỡ phản ứng quang kỳ tự nhiên, tức có thể sinh trưởng và trổ bông không phụ thuộc vào độ dài ngày.

Kết quả cho thấy xử lý sốc nhiệt tạo ra tần số đột biến khoảng 2‰, một mức tuy không cao nhưng đủ để phát hiện các biến dị có giá trị. Đáng chú ý, một số đặc điểm hình thái như chiều dài hạt có thay đổi nhẹ (tăng 0,1–0,2 mm) so với giống gốc, cho thấy tác động của đột biến lên kiểu hình nhưng không làm biến đổi quá mức cấu trúc thương phẩm. Quan trọng hơn, từ quần thể xử lý, nghiên cứu đã tuyển chọn thành công hai dòng lúa đột biến có khả năng mất quang kỳ, nghĩa là có thể sinh trưởng và trổ bông mà không bị phụ thuộc vào điều kiện ngày ngắn như giống ban đầu.

Hai dòng đột biến này thể hiện nhiều đặc tính vượt trội: thời gian sinh trưởng ngắn dưới 110 ngày, phù hợp với nhu cầu sản xuất linh hoạt; năng suất cao đạt 6,0–6,4 tấn/ha, vượt đáng kể so với giống đối chứng chỉ đạt 4,8 tấn/ha trong điều kiện nhà lưới; đồng thời có khả năng chống chịu mặn tốt ở giai đoạn mạ với ngưỡng 9–12 dS/m – một mức rất có ý nghĩa trong điều kiện xâm nhập mặn ngày càng gia tăng tại ĐBSCL. Đặc biệt, đến thế hệ M5, các dòng này vẫn duy trì chất lượng gạo tương đương giống gốc, cho thấy quá trình đột biến và chọn lọc đã thành công trong việc cải tiến tính thích nghi mà không đánh đổi phẩm chất đặc sản vốn có.

Từ kết quả nghiên cứu, có thể khẳng định rằng phương pháp gây đột biến bằng sốc nhiệt là một hướng tiếp cận hiệu quả trong cải tiến giống lúa mùa truyền thống, đặc biệt đối với mục tiêu phá bỏ quang kỳ, rút ngắn thời gian sinh trưởng và tăng khả năng chịu mặn. Đây là bước tiến quan trọng trong chiến lược phát triển giống lúa thích ứng với biến đổi khí hậu cho Đồng bằng sông Cửu Long, nơi yêu cầu vừa bảo tồn chất lượng gạo đặc sản vừa nâng cao tính thích nghi sinh thái ngày càng cấp thiết. Nghiên cứu không chỉ mở ra triển vọng ứng dụng thực tiễn cho sản xuất mà còn góp phần bảo tồn và hiện đại hóa nguồn gen lúa mùa bản địa trong điều kiện nông nghiệp tương lai.