Nghiên cứu được thực hiện nhằm khảo sát tính đa dạng loài và đặc điểm hình thái – giải phẫu của các loài thuộc họ Củ nâu (Dioscoreaceae) phân bố tại vùng Bảy Núi, tỉnh An Giang trong giai đoạn 2016–2017. Họ Củ nâu là nhóm thực vật có giá trị kinh tế và sinh học quan trọng, bởi nhiều loài trong họ này không chỉ được sử dụng làm nguồn lương thực giàu dinh dưỡng mà còn có giá trị dược liệu đáng kể trong y học cổ truyền và dân gian. Việc nghiên cứu sự đa dạng và đặc điểm cấu trúc của các loài Dioscoreaceae tại một khu vực sinh thái đặc thù như Bảy Núi có ý nghĩa quan trọng trong bảo tồn tài nguyên thực vật, khai thác hợp lý nguồn dược liệu bản địa và cung cấp cơ sở khoa học cho công tác phân loại, nhận diện loài.

Thông qua khảo sát thực địa kéo dài trong hai năm trên sáu tuyến sinh cảnh khác nhau gồm khe suối, vực sâu, lối mòn, vườn nhà, khu dân cư và rừng, nghiên cứu đã ghi nhận được tám loài mọc hoang thuộc họ Dioscoreaceae. Kết quả này cho thấy vùng Bảy Núi là khu vực có sự hiện diện tương đối phong phú của họ Củ nâu, phản ánh điều kiện sinh thái đa dạng và khả năng thích nghi của các loài trong nhiều môi trường sống khác nhau. Đáng chú ý, trong số tám loài được ghi nhận có bảy loài được người dân sử dụng làm thuốc, cho thấy vai trò quan trọng của nhóm thực vật này trong đời sống và tri thức bản địa. Bên cạnh đó, sự hiện diện của một loài có tên trong “Sách đỏ Việt Nam” (2007) nhấn mạnh giá trị bảo tồn đặc biệt của hệ thực vật khu vực, đồng thời cảnh báo về nhu cầu bảo vệ các nguồn gen quý hiếm trước nguy cơ suy giảm ngoài tự nhiên.

Phân tích đặc điểm hình thái ngoài cho thấy các loài họ Củ nâu tại khu vực nghiên cứu có mức độ đa dạng cao về hình dạng lá, cấu trúc thân và hệ rễ củ. Sự khác biệt về phiến lá, kiểu gân lá, hình thái thân leo hay thân bò, cùng với đặc điểm rễ củ phát triển đa dạng phản ánh sự thích nghi tiến hóa của từng loài với điều kiện môi trường khác nhau. Những biến dị hình thái này không chỉ có giá trị trong phân loại học mà còn góp phần nhận diện các loài có tiềm năng sử dụng khác nhau về thực phẩm hoặc dược liệu.

Ở cấp độ vi phẫu, nghiên cứu cho thấy cấu trúc giải phẫu lá giữa các loài có sự khác biệt rõ rệt về số lượng và cách sắp xếp lớp biểu bì tại mép lá, cấu trúc bó dẫn trong gân lá và cuống lá, cũng như hình dạng mô gỗ và độ dày mô nâng đỡ. Đây là những đặc điểm giải phẫu quan trọng giúp phân biệt các loài có hình thái ngoài tương đối tương đồng, đồng thời hỗ trợ hiệu quả cho công tác định danh và nghiên cứu tiến hóa thực vật. Sự khác biệt trong cấu trúc mô học cũng phản ánh khả năng thích ứng sinh thái và chiến lược sinh trưởng riêng của từng loài trong các điều kiện vi môi trường khác nhau.

Từ kết quả nghiên cứu, có thể thấy rằng vùng Bảy Núi không chỉ là nơi lưu giữ nguồn tài nguyên thực vật họ Củ nâu phong phú mà còn là khu vực có giá trị cao về đa dạng sinh học và bảo tồn nguồn gen bản địa. Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc nhận diện, bảo tồn và khai thác bền vững các loài Dioscoreaceae, đặc biệt là những loài có giá trị dược liệu và bảo tồn cao. Đồng thời, đây cũng là nền tảng cho các nghiên cứu sâu hơn về thành phần hóa học, giá trị dược lý và chiến lược phát triển nguồn cây thuốc bản địa gắn với bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực Bảy Núi.