Nghiên cứu tập trung đánh giá thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của 75 hợp tác xã nông nghiệp (HTXNN) tại Vĩnh Long, qua đó cung cấp cơ sở thực tiễn quan trọng cho việc nâng cao năng lực HTX ở cấp địa phương cũng như toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Đây là một chủ đề có ý nghĩa chiến lược vì HTXNN được xem là một mắt xích quan trọng trong tái cơ cấu nông nghiệp, tổ chức sản xuất quy mô lớn hơn, giảm phân mảnh hộ nhỏ và tăng khả năng liên kết thị trường.

Kết quả nghiên cứu cho thấy bức tranh chung của nhiều HTXNN hiện nay vẫn là quy mô nhỏ, vốn điều lệ thấp, số lượng thành viên hạn chế và phạm vi thị trường chưa rộng. Điều này phản ánh một thực tế quan trọng: nhiều HTX vẫn tồn tại chủ yếu ở mức tổ chức hỗ trợ cơ bản thay vì trở thành doanh nghiệp tập thể mạnh có năng lực cạnh tranh cao. Khi quy mô nhỏ, HTX khó đạt lợi thế kinh tế theo quy mô, khó đầu tư hạ tầng, khó mở rộng dịch vụ và đặc biệt hạn chế khả năng đàm phán trong chuỗi giá trị.

Một phát hiện rất đáng chú ý là số lượng dịch vụ còn hạn chế, chủ yếu đơn dịch vụ. Đây là điểm then chốt vì trong mô hình HTX hiện đại, giá trị lớn không chỉ đến từ việc tập hợp thành viên mà còn nằm ở khả năng cung cấp đa dịch vụ như vật tư đầu vào, cơ giới hóa, tín dụng nội bộ, bảo quản, chế biến, tiêu thụ và liên kết đầu ra. Khi chỉ hoạt động ở một mắt xích, HTX dễ bị giới hạn nguồn thu và khó tạo giá trị gia tăng đủ lớn.

Mức lợi nhuận chỉ khoảng 129–177 triệu đồng/năm cho thấy hiệu quả tài chính nhìn chung còn thấp nếu xét trên vai trò kỳ vọng của HTX như một tổ chức kinh tế tập thể. Điều này đặt ra vấn đề rằng nhiều HTX có thể đang duy trì hoạt động nhưng chưa thực sự bứt phá về mặt kinh doanh.

Điểm tích cực là nghiên cứu đã chỉ ra khá rõ các yếu tố có ảnh hưởng tích cực đến lợi nhuận, bao gồm số lượng dịch vụ, quy mô HTX, chi phí sản xuất và số lượng thành viên. Trong đó, số lượng dịch vụ là phát hiện đặc biệt quan trọng. Nó cho thấy HTX càng đa dạng hóa dịch vụ thì càng có khả năng tăng hiệu quả tài chính. Đây là một gợi ý chính sách rất mạnh: thay vì chỉ tập trung tăng số lượng HTX, cần chú trọng nâng cấp chiều sâu hoạt động.

Quy mô HTX và số lượng thành viên cũng có tác động thuận chiều, phản ánh vai trò của tích tụ nguồn lực tập thể. HTX lớn hơn thường có khả năng chia sẻ chi phí tốt hơn, tăng sức mua đầu vào, mở rộng thị trường và dễ tiếp cận chính sách hỗ trợ hơn.

Chi phí sản xuất có ảnh hưởng tích cực trong mô hình này có thể phản ánh rằng những HTX đầu tư nhiều hơn vào hoạt động sản xuất – dịch vụ cũng có khả năng tạo lợi nhuận cao hơn, thay vì chỉ hoạt động hình thức hoặc quy mô thấp.

Từ góc độ phát triển vùng, nghiên cứu cho thấy muốn HTXNN trở thành động lực kinh tế nông thôn thì cần chuyển từ mô hình “tổ chức tập hợp” sang “tổ chức kinh doanh dịch vụ nông nghiệp tích hợp”. Điều này bao gồm mở rộng dịch vụ, chuyên nghiệp hóa quản trị, tăng vốn hóa, liên kết doanh nghiệp và nâng cao năng lực quản lý hội đồng quản trị.

Ngoài ra, đào tạo quản trị kinh doanh cho lãnh đạo HTX là yếu tố rất quan trọng, bởi nhiều HTX yếu không chỉ vì thiếu vốn mà còn do hạn chế về chiến lược kinh doanh, tiếp thị và phát triển thị trường.

Nghiên cứu cũng hàm ý rằng chính sách hỗ trợ HTX nên chuyển trọng tâm từ hỗ trợ thành lập sang hỗ trợ tăng năng lực vận hành, đặc biệt ở các lĩnh vực dịch vụ đa chức năng, chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu và kết nối chuỗi giá trị.

Tổng thể, nghiên cứu đã chỉ ra rằng HTXNN tại Vĩnh Long hiện còn hạn chế về quy mô, dịch vụ và hiệu quả tài chính, nhưng đồng thời cũng xác định rõ các đòn bẩy phát triển quan trọng: mở rộng dịch vụ, tăng quy mô, phát triển thành viên và đầu tư sản xuất. Đây là cơ sở thực tiễn rất quan trọng để định hướng nâng cấp HTXNN theo hướng hiện đại, hiệu quả hơn và đóng vai trò lớn hơn trong phát triển nông nghiệp bền vững ở Đồng bằng sông Cửu Long.