Nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá nhận thức rủi ro của nông hộ và hiệu quả các biện pháp quản lý rủi ro trong mô hình canh tác lúa–tôm tại tỉnh Kiên Giang, một trong những vùng trọng điểm phát triển mô hình sản xuất thích ứng với biến đổi khí hậu ở Đồng bằng sông Cửu Long. Mô hình lúa–tôm từ lâu được xem là hướng sản xuất sinh thái có giá trị cao nhờ kết hợp trồng lúa và nuôi tôm luân canh, tận dụng điều kiện mặn – ngọt theo mùa, giảm phụ thuộc hóa chất và hướng đến sản phẩm sạch. Tuy nhiên, dù có nhiều ưu thế về môi trường và thích ứng khí hậu, mô hình này vẫn chịu nhiều rủi ro phức tạp từ cả yếu tố sinh học, môi trường và thị trường, đòi hỏi người sản xuất phải có năng lực quản trị rủi ro ngày càng cao.

Nghiên cứu dựa trên khảo sát trực tiếp 123 nông dân và sử dụng phân tích nhân tố khám phá kết hợp hồi quy đa biến, cho phép vừa xác định các nhóm rủi ro nổi bật vừa phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức và hành vi quản lý. Đây là cách tiếp cận quan trọng vì trong sản xuất nông nghiệp thích ứng khí hậu, hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào kỹ thuật mà còn phụ thuộc lớn vào nhận thức và quyết định của người sản xuất.

Kết quả cho thấy ba rủi ro được nông dân quan tâm nhất đều liên quan trực tiếp đến yếu tố đầu vào và môi trường sản xuất: chất lượng giống tôm không ổn định, độ mặn không ổn định và chất lượng giống lúa không ổn định. Đây là phát hiện rất có ý nghĩa vì phản ánh rõ rằng trong mô hình lúa–tôm, thành công phụ thuộc lớn vào khả năng kiểm soát hai trụ cột chính là giống và điều kiện sinh thái.

Rủi ro về chất lượng giống tôm đứng đầu cho thấy đây là mắt xích đặc biệt nhạy cảm, bởi tôm là đối tượng có giá trị kinh tế cao nhưng cũng dễ tổn thương trước dịch bệnh, chất lượng di truyền và sức khỏe con giống. Nếu đầu vào không đảm bảo, toàn bộ chu kỳ sản xuất có thể chịu thiệt hại lớn. Tương tự, chất lượng giống lúa không ổn định cũng ảnh hưởng đến năng suất và khả năng thích nghi trong môi trường đặc thù lúa–tôm. Trong khi đó, độ mặn không ổn định phản ánh trực tiếp tác động của biến đổi khí hậu và điều kiện thủy văn ngày càng khó lường, đặc biệt ở các vùng ven biển như Kiên Giang.

Về quản lý rủi ro, ba biện pháp được đánh giá hiệu quả nhất đều thiên về phòng ngừa chủ động hơn là xử lý hậu quả, bao gồm chọn kỹ con giống trước khi mua, thường xuyên kiểm tra pH ao nuôi và chọn nguồn giống uy tín. Điều này cho thấy nông dân đánh giá cao việc kiểm soát chất lượng đầu vào và giám sát môi trường liên tục. Đặc biệt, việc kiểm tra pH thường xuyên là dấu hiệu cho thấy người nuôi nhận thức rõ vai trò của môi trường nước như một yếu tố quyết định sức khỏe hệ thống, không chỉ đối với tôm mà còn cho toàn bộ cân bằng sinh thái mô hình.

Một điểm quan trọng khác là nghiên cứu cho thấy nhận thức rủi ro và đánh giá hiệu quả biện pháp quản lý không đồng đều giữa các nhóm nông hộ mà chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố xã hội – kinh tế như giới tính, kinh nghiệm, trình độ học vấn, diện tích sản xuất và mức độ tiếp cận tư vấn kỹ thuật. Điều này đặc biệt đáng chú ý vì nó cho thấy quản lý rủi ro không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là vấn đề năng lực con người và khả năng tiếp cận tri thức.

Kinh nghiệm và tư vấn kỹ thuật có vai trò lớn là điều dễ hiểu, bởi mô hình lúa–tôm có tính phức hợp cao, yêu cầu người sản xuất phải hiểu cả canh tác lúa lẫn nuôi thủy sản. Trình độ học vấn cũng có thể giúp nâng cao khả năng tiếp nhận thông tin, trong khi diện tích sản xuất có thể ảnh hưởng đến mức độ đầu tư và khả năng phân tán rủi ro.

Từ góc độ chính sách, nghiên cứu nhấn mạnh rằng để phát triển bền vững mô hình lúa–tôm, ngoài hỗ trợ kỹ thuật sản xuất, cần đặc biệt chú trọng đến hệ thống cung ứng giống chất lượng, quản lý nguồn nước, cảnh báo môi trường và nâng cao năng lực quản trị rủi ro cho nông dân. Các chương trình đào tạo, tư vấn kỹ thuật và kiểm soát chất lượng đầu vào có thể tạo tác động lớn hơn nhiều so với chỉ mở rộng diện tích đơn thuần.

Tổng thể, nghiên cứu khẳng định rằng mô hình lúa–tôm dù có tiềm năng lớn về thích ứng biến đổi khí hậu và sản xuất sạch, vẫn đang chịu áp lực đáng kể từ rủi ro đầu vào và môi trường. Việc nâng cao nhận thức rủi ro, cải thiện quản lý giống và tăng cường hỗ trợ kỹ thuật sẽ là chìa khóa để mô hình này phát triển ổn định, hiệu quả và bền vững hơn trong tương lai.