Nghiên cứu được thực hiện nhằm làm rõ nguyên nhân suy giảm chất lượng lúa gạo Tài Nguyên (TN) hiện nay so với giai đoạn trước năm 2009, đồng thời phân tích toàn diện các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm trong toàn bộ chuỗi cung ứng từ sản xuất, bảo quản – chế biến đến tiêu thụ. Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì gạo Tài Nguyên từng là một trong những giống lúa đặc sản nổi tiếng của Đồng bằng sông Cửu Long, được người tiêu dùng đánh giá cao về hương vị, độ mềm, độ nở và giá trị thương mại. Sự suy giảm chất lượng không chỉ ảnh hưởng đến giá trị thương hiệu mà còn làm giảm lợi thế cạnh tranh của một sản phẩm nông nghiệp truyền thống có giá trị cao.

Điểm nổi bật của nghiên cứu là cách tiếp cận chuỗi cung ứng toàn diện, thay vì chỉ tập trung vào giống hoặc canh tác. Với 567 quan sát từ nhiều tác nhân khác nhau trong chuỗi, bao gồm nông dân, cơ sở chế biến, thương lái, các bên liên quan và chuyên gia, nghiên cứu có phạm vi rộng và phản ánh tương đối đầy đủ các biến động thực tế. Việc kết hợp phân tích định tính, định lượng, mô hình hồi quy và ứng dụng tư duy quản lý just-in-time trong nông nghiệp là hướng tiếp cận hiện đại, cho phép xác định không chỉ yếu tố kỹ thuật mà cả các “điểm nghẽn thời gian” trong chuỗi làm ảnh hưởng đến chất lượng.

Ở khâu sản xuất, nghiên cứu chỉ ra nhiều yếu tố nền tảng góp phần làm thay đổi chất lượng lúa gạo TN. Trước hết là vấn đề giống, cụ thể là việc sử dụng giống TN đã phục tráng. Dù phục tráng thường nhằm duy trì hoặc cải thiện giống, nhưng nếu quy trình chọn lọc, bảo tồn hoặc quản lý không đồng nhất, đặc tính cảm quan truyền thống có thể bị thay đổi. Đây là phát hiện quan trọng vì nó cho thấy chất lượng đặc sản không chỉ nằm ở tên giống mà còn ở tính ổn định di truyền và quy trình duy trì giống nguyên bản.

Nguồn nước lợ cũng được xác định là yếu tố quan trọng, phản ánh mối liên hệ giữa điều kiện sinh thái đặc thù và phẩm chất gạo. Điều này hàm ý rằng một phần giá trị truyền thống của gạo TN có thể gắn với môi trường canh tác đặc biệt, và sự thay đổi thủy văn hoặc chuyển đổi vùng sản xuất có thể ảnh hưởng đến chất lượng. Bên cạnh đó, việc sử dụng Bonsai chứa Paclobutrazol và bón thừa phân đạm cũng được xem là nguyên nhân đáng kể. Đây là vấn đề rất quan trọng vì các biện pháp nhằm tối ưu sinh trưởng hoặc năng suất có thể vô tình làm thay đổi cấu trúc hạt, hương vị hoặc phẩm chất sau thu hoạch, phản ánh xung đột giữa mục tiêu năng suất và chất lượng.

Trong khâu bảo quản – chế biến, nghiên cứu cho thấy công nghệ sấy, xay xát, hệ thống kho tàng thiết bị và đặc biệt là thời gian lưu trữ trước và sau chế biến có ảnh hưởng mạnh đến chất lượng. Đây là điểm then chốt vì lúa gạo đặc sản thường nhạy cảm với nhiệt độ, độ ẩm và điều kiện xử lý cơ học. Sấy không phù hợp có thể làm thay đổi cấu trúc tinh bột, xay xát không tối ưu có thể ảnh hưởng đến độ nguyên hạt và cảm quan, còn thời gian tồn trữ kéo dài có thể làm giảm hương thơm, thay đổi độ mềm hoặc tăng nguy cơ suy giảm chất lượng tổng thể.

Ở khâu tiêu thụ, vấn đề nổi bật là tình trạng đấu trộn với gạo chất lượng thấp hơn. Đây là một trong những nguyên nhân trực tiếp làm suy giảm hình ảnh thương hiệu trong mắt người tiêu dùng, bởi khi sản phẩm không còn đồng nhất, niềm tin thị trường bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Ngoài ra, thời gian bảo quản trong lưu thông và giá bán cũng có vai trò nhất định, cho thấy chất lượng không chỉ là vấn đề vật lý mà còn liên quan đến chiến lược thương mại và hành vi thị trường.

Ý nghĩa lớn nhất của nghiên cứu là chỉ ra rằng sự suy giảm chất lượng gạo Tài Nguyên không phải do một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của sự thay đổi tích lũy trên toàn chuỗi cung ứng. Điều này đồng nghĩa với việc muốn phục hồi thương hiệu gạo TN, cần một chiến lược tổng thể từ giống, vùng sinh thái, quy trình canh tác, hậu cần sau thu hoạch đến quản lý thương mại và bảo vệ thương hiệu.

Tổng thể, nghiên cứu khẳng định rằng chất lượng gạo Tài Nguyên là sản phẩm của cả hệ sinh thái sản xuất – chế biến – tiêu thụ, và sự suy giảm hiện nay phản ánh những biến đổi ở nhiều mắt xích. Đây là cơ sở khoa học quan trọng để xây dựng chiến lược phục hồi, chuẩn hóa và nâng cấp chuỗi giá trị gạo Tài Nguyên theo hướng bảo tồn đặc sản, tăng giá trị gia tăng và phát triển bền vững.