Nghiên cứu được thực hiện nhằm so sánh hiệu quả tài chính giữa mô hình sản xuất lúa truyền thống và mô hình lúa hữu cơ tại hai khu vực có điều kiện sản xuất tương đồng ở Đồng bằng sông Cửu Long, đồng thời phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định chuyển đổi của nông hộ sang sản xuất hữu cơ. Trong bối cảnh nông nghiệp Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức như chi phí đầu vào tăng, suy thoái đất, áp lực an toàn thực phẩm và nhu cầu thị trường đối với nông sản sạch ngày càng lớn, lúa hữu cơ được xem là một hướng đi tiềm năng nhằm nâng cao giá trị gia tăng, phát triển bền vững và cải thiện vị thế cạnh tranh của ngành lúa gạo.

Nghiên cứu khảo sát 168 nông hộ tại huyện Long Mỹ (Hậu Giang) và Tam Bình (Vĩnh Long), hai khu vực có điều kiện tương đồng, giúp tăng tính so sánh giữa các mô hình sản xuất. Việc sử dụng đồng thời các chỉ số tài chính, hàm lợi nhuận Cobb-Douglas và mô hình Logit nhị phân cho thấy cách tiếp cận đa chiều: không chỉ đánh giá hiệu quả kinh tế hiện tại mà còn phân tích hành vi ra quyết định của nông hộ trong quá trình chuyển đổi mô hình sản xuất.

Một kết quả đáng chú ý là hơn 40% nông hộ trong mô hình truyền thống bày tỏ sự sẵn lòng chuyển đổi sang lúa hữu cơ. Đây là tín hiệu rất quan trọng vì cho thấy dù sản xuất hữu cơ vẫn còn nhiều rào cản, nhu cầu chuyển đổi trong cộng đồng nông dân đã xuất hiện ở mức đáng kể. Điều này phản ánh nhận thức ngày càng tăng về lợi ích dài hạn của sản xuất bền vững, hoặc sự quan tâm đến thị trường giá trị cao hơn. Tuy nhiên, “sẵn lòng” không đồng nghĩa với “sẵn sàng”, nên việc hiểu rõ các yếu tố thúc đẩy hoặc cản trở là cực kỳ quan trọng.

Phân tích bằng hàm lợi nhuận Cobb-Douglas cho thấy trong mô hình truyền thống, lợi nhuận chịu ảnh hưởng bởi giá chuẩn hóa của phân kali, thuốc bảo vệ thực vật và diện tích sản xuất. Điều này phản ánh khá rõ bản chất của mô hình truyền thống: phụ thuộc đáng kể vào đầu vào hóa học và quy mô sản xuất. Khi chi phí vật tư như phân bón và thuốc tăng, lợi nhuận dễ bị ảnh hưởng mạnh. Đây cũng là một trong những lý do khiến mô hình truyền thống có thể gặp áp lực về hiệu quả dài hạn, đặc biệt trong bối cảnh giá đầu vào biến động.

Kết quả từ mô hình Logit cho thấy tuổi của nông hộ làm tăng xác suất đồng ý chuyển đổi sang mô hình hữu cơ, trong khi diện tích lớn và doanh thu cao từ mô hình truyền thống lại làm giảm khả năng chuyển đổi. Đây là phát hiện rất đáng chú ý. Việc người lớn tuổi có xu hướng sẵn lòng chuyển đổi hơn có thể phản ánh kinh nghiệm sản xuất lâu năm, nhận thức sâu hơn về tác động của hóa chất hoặc mong muốn hướng đến phương thức bền vững hơn. Ngược lại, những hộ đang có diện tích lớn và doanh thu tốt trong mô hình hiện tại có thể ít động lực thay đổi hơn do lo ngại rủi ro, chi phí chuyển đổi hoặc mất ổn định tài chính ngắn hạn. Điều này cho thấy quyết định chuyển đổi không chỉ phụ thuộc vào nhận thức mà còn gắn chặt với cấu trúc lợi ích hiện tại.

Ý nghĩa lớn của nghiên cứu là chỉ ra rằng quá trình chuyển đổi sang lúa hữu cơ không thể chỉ dựa vào tuyên truyền hay định hướng chung, mà cần có chính sách can thiệp phù hợp theo từng nhóm nông hộ. Với các hộ quy mô lớn hoặc đang có lợi nhuận tốt từ mô hình cũ, cần có cơ chế hỗ trợ giảm rủi ro như chứng nhận, bao tiêu sản phẩm, hỗ trợ kỹ thuật hoặc ưu đãi tài chính. Trong khi đó, với nhóm đã có động lực chuyển đổi, việc tăng cường đào tạo, kết nối thị trường và hỗ trợ đầu ra có thể thúc đẩy chuyển đổi nhanh hơn.

Từ góc độ chiến lược, nghiên cứu cho thấy sản xuất lúa hữu cơ không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà còn là vấn đề kinh tế hành vi và cấu trúc chính sách. Muốn mở rộng diện tích hữu cơ, cần đồng thời giải quyết bài toán lợi nhuận, thị trường và tâm lý chấp nhận rủi ro của nông hộ.

Tổng thể, nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc định hướng tái cấu trúc sản xuất lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long theo hướng bền vững hơn. Việc hơn 40% nông hộ truyền thống sẵn lòng chuyển đổi là tín hiệu tích cực, nhưng để chuyển hóa thành hành động thực tế, cần các giải pháp chính sách đủ mạnh nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế, giảm rào cản chuyển đổi và xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ cho sản xuất lúa hữu cơ phát triển lâu dài.