Nghiên cứu được triển khai trong giai đoạn từ tháng 02/2018 đến tháng 06/2019 tại bốn tỉnh, thành phố trọng điểm của ngành nuôi cá tra ở đồng bằng sông Cửu Long gồm An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long và Cần Thơ, nhằm phân tích thực trạng các mô hình liên kết sản xuất và xác định những yếu tố ảnh hưởng đến việc tham gia liên kết của các cơ sở nuôi cá tra. Đây là khu vực giữ vai trò trung tâm trong chuỗi giá trị cá tra Việt Nam, do đó việc nâng cao hiệu quả tổ chức sản xuất thông qua các hình thức liên kết được xem là giải pháp quan trọng nhằm tăng tính cạnh tranh, giảm rủi ro thị trường và hướng đến phát triển bền vững. Nghiên cứu sử dụng bảng hỏi cấu trúc kết hợp phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng để thu thập dữ liệu từ 271 cơ sở nuôi cá tra với nhiều hình thức sản xuất khác nhau, bao gồm nuôi độc lập, nuôi liên kết và nuôi gia công cho doanh nghiệp chế biến.

Để xác định các yếu tố quyết định khả năng tham gia mô hình liên kết, nghiên cứu áp dụng mô hình hồi quy nhị phân (binary logistic), cho phép đánh giá mức độ ảnh hưởng của từng biến số kinh tế - xã hội và sản xuất đến quyết định liên kết của người nuôi. Kết quả phân tích cho thấy có bốn yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến mô hình liên kết, được sắp xếp theo mức độ tác động giảm dần gồm trình độ học vấn của chủ cơ sở, diện tích nuôi, lợi nhuận và giá thành sản xuất. Trong đó, trình độ học vấn đóng vai trò nổi bật nhất, phản ánh rằng chủ cơ sở có mức học vấn cao hơn thường có khả năng tiếp cận thông tin, nhận thức rõ lợi ích của liên kết và có năng lực quản lý tốt hơn trong quá trình tham gia chuỗi giá trị. Tiếp theo, diện tích nuôi lớn giúp cơ sở có điều kiện thuận lợi hơn về quy mô sản xuất, khả năng đáp ứng yêu cầu doanh nghiệp và tối ưu chi phí. Đồng thời, lợi nhuận và giá thành cũng là các yếu tố kinh tế then chốt, ảnh hưởng trực tiếp đến động lực tham gia liên kết nhằm đảm bảo đầu ra ổn định và nâng cao hiệu quả tài chính.

Một phát hiện đáng chú ý của nghiên cứu là mô hình nuôi cá tra theo hình thức gia công cho nhà máy chế biến cho thấy hiệu quả vượt trội hơn so với các hình thức khác, với năng suất đạt 517 tấn/ha/vụ và tỷ suất lợi nhuận đạt 17,1% – mức cao nhất trong các nhóm khảo sát. Điều này cho thấy mô hình liên kết gia công không chỉ giúp người nuôi tiếp cận đầu ra ổn định, giảm áp lực thị trường mà còn hỗ trợ kỹ thuật, quản lý chi phí và tối ưu hóa năng suất sản xuất. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng để mô hình liên kết phát triển ổn định và bền vững trong dài hạn, vấn đề chia sẻ lợi nhuận và rủi ro giữa các bên liên quan cần được quan tâm đúng mức. Nếu lợi ích phân phối không hợp lý hoặc rủi ro tập trung quá lớn về phía người nuôi, mối liên kết có thể thiếu ổn định và khó duy trì lâu dài.

Từ kết quả nghiên cứu, có thể thấy rằng phát triển các mô hình liên kết trong nuôi cá tra là xu hướng tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất, đặc biệt trong bối cảnh ngành hàng ngày càng chịu áp lực về tiêu chuẩn chất lượng, biến động giá cả và cạnh tranh quốc tế. Tuy nhiên, để mô hình này thực sự phát huy hiệu quả, cần có sự hỗ trợ từ chính sách, tăng cường đào tạo nâng cao năng lực cho người nuôi, hoàn thiện cơ chế hợp đồng và xây dựng nền tảng hợp tác công bằng giữa nông hộ và doanh nghiệp. Đây là cơ sở quan trọng để thúc đẩy ngành cá tra đồng bằng sông Cửu Long phát triển theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững hơn.