Nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh giống lúa Nàng Nhen – một giống lúa đặc sản truyền thống nổi tiếng của vùng Bảy Núi, tỉnh An Giang – đang đối mặt với hiện tượng thoái hóa giống do quá trình canh tác kéo dài, lẫn tạp di truyền và suy giảm chất lượng qua nhiều thế hệ. Nàng Nhen không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn là một phần quan trọng của bản sắc nông nghiệp địa phương nhờ đặc tính thơm ngon, chất lượng gạo cao và giá trị văn hóa lâu đời. Tuy nhiên, sự thoái hóa giống có thể làm mất dần các đặc tính quý như hương thơm đặc trưng, phẩm chất gạo và năng suất, từ đó ảnh hưởng đến khả năng bảo tồn cũng như phát triển thương hiệu. Vì vậy, công tác phục tráng giống được triển khai nhằm chọn lọc, duy trì và phục hồi những đặc điểm ưu việt vốn có, đồng thời nâng cao hiệu quả sản xuất trong điều kiện canh tác hiện đại.

Để thực hiện mục tiêu này, nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp đánh giá hiện đại như điện di protein SDS-PAGE và khảo sát hàm lượng hợp chất thơm 2-acetyl-1-pyrroline (2AP) – thành phần quan trọng quyết định hương thơm đặc trưng của gạo thơm. SDS-PAGE cho phép phân tích đặc điểm protein ở mức phân tử, hỗ trợ nhận diện và phân biệt các dòng có chất lượng tốt, trong khi việc đánh giá 2AP giúp xác định mức độ ổn định của tính trạng thơm – yếu tố then chốt trong giá trị thương mại của giống Nàng Nhen. Bên cạnh đó, tính thơm còn được kiểm tra cảm quan bằng phương pháp KOH 1,7%, kết hợp với các chỉ tiêu nông học và chất lượng hạt nhằm tạo nên quy trình tuyển chọn toàn diện.

Kết quả nghiên cứu đã chọn lọc được ba dòng triển vọng gồm NN12-2, NN13-5 và NN13-6, đây là những dòng vừa duy trì được đặc tính chất lượng cao của giống Nàng Nhen truyền thống vừa thể hiện tiềm năng cải thiện năng suất. Các dòng này có thời gian sinh trưởng ngắn từ 112–119 ngày, một ưu điểm quan trọng trong sản xuất hiện đại vì giúp tăng tính linh hoạt mùa vụ, giảm rủi ro thời tiết và phù hợp hơn với hệ thống canh tác đa dạng. Đồng thời, các dòng tuyển chọn có hàm lượng protein cao (10,6%), cho thấy giá trị dinh dưỡng tốt, trong khi hàm lượng amylose thấp (14,72%) giúp cơm mềm, dẻo và phù hợp với xu hướng tiêu dùng gạo chất lượng cao.

Về hình thái hạt, các dòng có chiều dài hạt trung bình khoảng 6,3 mm, đáp ứng yêu cầu về hình thức thương phẩm, đồng thời vẫn giữ được mùi thơm ổn định thông qua cả đánh giá cảm quan và phân tích 2AP. Điều này đặc biệt quan trọng vì hương thơm là yếu tố cốt lõi tạo nên sự khác biệt và giá trị đặc sản của lúa Nàng Nhen trên thị trường. Ngoài ra, các dòng còn cho thấy khả năng chống chịu sâu bệnh khá tốt, góp phần giảm áp lực chi phí bảo vệ thực vật và tăng tính bền vững trong canh tác.

Từ kết quả nghiên cứu, có thể khẳng định rằng công tác phục tráng giống Nàng Nhen đã đạt được bước tiến quan trọng trong việc bảo tồn nguồn gen quý của địa phương đồng thời thích ứng với nhu cầu sản xuất và thị trường hiện đại. Việc tuyển chọn thành công các dòng NN12-2, NN13-5 và NN13-6 không chỉ góp phần duy trì giá trị đặc sản truyền thống của vùng Bảy Núi mà còn tạo nền tảng cho phát triển thương hiệu gạo chất lượng cao mang bản sắc địa phương. Đây cũng là cơ sở quan trọng cho các chương trình bảo tồn và phát triển giống lúa đặc sản Việt Nam theo hướng vừa gìn giữ giá trị di truyền truyền thống, vừa nâng cao hiệu quả kinh tế và sức cạnh tranh trong bối cảnh nông nghiệp hiện đại.