Nghiên cứu tập trung nhìn lại tư tưởng của Phạm Quỳnh về vai trò và sứ mệnh của giới trí thức trong công cuộc canh tân văn hóa dân tộc, trong bối cảnh nhiều vấn đề văn hóa đương đại của Việt Nam có những điểm tương đồng đáng chú ý với thời đại mà ông từng sống và suy tư. Phạm Quỳnh là một trong những học giả tiêu biểu đầu thế kỷ XX, hoạt động trong giai đoạn xã hội Việt Nam đứng trước những biến động sâu sắc về văn hóa, chính trị và nhận thức dân tộc dưới tác động của hiện đại hóa và giao thoa Đông – Tây. Chính vì vậy, việc trở lại với tư tưởng của ông không chỉ mang ý nghĩa nghiên cứu lịch sử tư tưởng mà còn là một cách tìm kiếm kinh nghiệm, gợi mở giải pháp cho những vấn đề hiện nay liên quan đến bản sắc văn hóa, vai trò trí thức và định hướng phát triển quốc gia trong thời kỳ hội nhập.

Trong quan niệm của Phạm Quỳnh, văn hóa dân tộc giữ vị trí trung tâm trong sự tồn tại và phát triển của quốc gia. Ông cho rằng sự trường tồn của một dân tộc không chỉ phụ thuộc vào sức mạnh chính trị hay kinh tế mà cốt lõi nằm ở khả năng bảo tồn và phát triển nền văn hóa riêng. Chính từ đó, giới trí thức được ông đặt vào vị trí đặc biệt quan trọng như lực lượng tiên phong trong sự nghiệp chấn hưng và canh tân văn hóa nước nhà. Theo ông, trí thức không đơn thuần là tầng lớp tiếp thu tri thức mới mà phải là những người có trách nhiệm chuyển hóa tri thức thành động lực phát triển xã hội, biết kết hợp tinh hoa văn hóa ngoại lai với giá trị truyền thống dân tộc để tạo nên con đường phát triển phù hợp cho quốc gia.

Một trong những điểm nổi bật trong tư tưởng của Phạm Quỳnh là quan niệm về sự dung hòa giữa truyền thống và hiện đại. Ông không chủ trương bảo thủ khép kín trước ảnh hưởng phương Tây, nhưng cũng không cổ vũ việc phủ nhận hay đánh mất bản sắc dân tộc. Trái lại, ông đề cao việc tiếp nhận văn minh mới trên cơ sở chủ động chọn lọc, lấy văn hóa dân tộc làm nền tảng. Trong cách nhìn này, trí thức đóng vai trò “cầu nối” giữa quá khứ và tương lai, giữa bản sắc truyền thống và đổi mới hiện đại. Đây là một bài học vẫn còn giá trị trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, khi nhiều xã hội đứng trước nguy cơ hòa tan văn hóa hoặc khủng hoảng bản sắc.

Bên cạnh đó, Phạm Quỳnh cũng nhấn mạnh trách nhiệm đạo đức và tinh thần khai hóa của trí thức. Ông xem trí thức không chỉ là người hiểu biết mà còn phải là người có ý thức xã hội, có trách nhiệm dẫn dắt cộng đồng thông qua giáo dục, truyền bá tư tưởng tiến bộ và nâng cao dân trí. Trong tư tưởng này, trí thức không thể tách rời vận mệnh quốc gia mà phải gắn bó với sự phát triển văn hóa dân tộc như một sứ mệnh lịch sử. Đây là điểm đặc biệt đáng chú ý khi đối chiếu với hiện tại, nơi vai trò của trí thức nhiều khi bị đặt giữa các áp lực chuyên môn hóa, thị trường hóa và truyền thông đại chúng.

Việc tái khám phá quan điểm của Phạm Quỳnh cho thấy nhiều giá trị vẫn còn khả năng gợi mở cho hiện nay: sự cần thiết của bảo vệ bản sắc văn hóa trong hiện đại hóa, vai trò trung tâm của giáo dục và tri thức trong phát triển quốc gia, cũng như yêu cầu đối với trí thức phải vừa có năng lực chuyên môn vừa có trách nhiệm văn hóa – xã hội. Dù tư tưởng của ông hình thành trong một bối cảnh lịch sử khác, những vấn đề mà ông trăn trở về văn hóa dân tộc, sự tiếp biến văn minh và trách nhiệm của trí thức vẫn mang tính thời sự.

Từ đó, nghiên cứu không chỉ góp phần tái đánh giá di sản tư tưởng của Phạm Quỳnh mà còn giúp chắt lọc những bài học có giá trị cho công cuộc xây dựng và canh tân văn hóa Việt Nam hiện nay: phát triển không thể tách rời nền tảng văn hóa, hiện đại hóa cần đi cùng bản sắc, và trí thức phải giữ vai trò chủ động trong việc định hình tương lai văn hóa dân tộc.