Nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá hiện trạng sinh kế của cộng đồng dân cư sinh sống tại vùng đệm Vườn Quốc gia U Minh Thượng, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm cải thiện thu nhập, nâng cao đời sống người dân và góp phần giảm thiểu tình trạng khai thác tài nguyên trái phép trong khu vực. Đây là vấn đề có ý nghĩa quan trọng bởi sinh kế thiếu bền vững của cộng đồng vùng đệm thường có mối liên hệ trực tiếp với áp lực khai thác tài nguyên thiên nhiên, ảnh hưởng tiêu cực đến công tác bảo tồn hệ sinh thái và đa dạng sinh học của Vườn Quốc gia. Nghiên cứu được triển khai trong giai đoạn từ tháng 9 đến tháng 12 năm 2019, dựa trên sự kết hợp giữa số liệu thứ cấp và khảo sát trực tiếp 100 hộ dân sinh sống tại vùng đệm, tập trung phân tích các khía cạnh kinh tế - xã hội, hoạt động sản xuất, nguồn thu nhập, an sinh xã hội, mức độ hài lòng và những kiến nghị thực tiễn từ cộng đồng địa phương.

Kết quả nghiên cứu cho thấy hoạt động sản xuất nông nghiệp hiện vẫn là nguồn sinh kế chủ đạo của đa số hộ dân trong khu vực, đóng góp từ 20% đến 80% tổng thu nhập hộ gia đình tùy theo điều kiện sản xuất và quy mô canh tác. Các hình thức sinh kế phổ biến chủ yếu dựa vào trồng trọt, chăn nuôi và khai thác các nguồn lợi tự nhiên sẵn có. Tuy nhiên, thu nhập của người dân vùng đệm nhìn chung còn ở mức thấp và thiếu ổn định, chịu ảnh hưởng mạnh bởi điều kiện tự nhiên bất lợi, đất đai hạn chế, rủi ro thời tiết, biến động thị trường, cùng với tình trạng thiếu vốn đầu tư và hạn chế trong tiếp cận khoa học kỹ thuật sản xuất. Những khó khăn này khiến nhiều hộ dân gặp trở ngại trong việc phát triển sinh kế bền vững, từ đó tiềm ẩn nguy cơ một bộ phận người dân tham gia vào các hoạt động khai thác thủy sản, săn bắt hoặc sử dụng tài nguyên rừng trái phép nhằm bổ sung thu nhập.

Thực trạng này đặt ra thách thức lớn đối với mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia U Minh Thượng, bởi các hoạt động khai thác không kiểm soát có thể làm suy giảm nguồn tài nguyên, ảnh hưởng đến hệ sinh thái đất ngập nước đặc trưng và đe dọa nhiều loài động thực vật quý hiếm. Từ kết quả khảo sát, nghiên cứu nhấn mạnh rằng việc bảo tồn hiệu quả không thể tách rời khỏi cải thiện sinh kế cộng đồng. Muốn giảm áp lực lên tài nguyên Vườn Quốc gia, cần ưu tiên các giải pháp phát triển kinh tế địa phương theo hướng bền vững như hỗ trợ vốn vay ưu đãi, chuyển giao kỹ thuật sản xuất, đa dạng hóa mô hình sinh kế, phát triển nông nghiệp thích ứng điều kiện sinh thái vùng đệm, đồng thời mở rộng các chương trình đào tạo nghề và tạo việc làm phi nông nghiệp.

Bên cạnh đó, cần tăng cường vai trò phối hợp giữa nhà quản lý, chính quyền địa phương và cộng đồng trong xây dựng các chính sách sinh kế gắn với bảo tồn, giúp người dân trở thành chủ thể tham gia bảo vệ tài nguyên thay vì chỉ là đối tượng quản lý. Qua đó, nghiên cứu không chỉ phản ánh thực trạng kinh tế - xã hội của vùng đệm Vườn Quốc gia U Minh Thượng mà còn cung cấp cơ sở thực tiễn quan trọng cho việc xây dựng chiến lược phát triển cộng đồng bền vững, hài hòa giữa mục tiêu nâng cao thu nhập và bảo tồn đa dạng sinh học lâu dài.