Nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá mức độ tổn thương sinh kế của hộ nông dân vùng ven biển huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre trong bối cảnh tái cơ cấu nông nghiệp (TCCNN), từ đó làm rõ tác động của quá trình chuyển đổi này đối với khả năng thích ứng sinh kế và giảm thiểu rủi ro trước biến đổi khí hậu. Trong điều kiện khu vực ven biển Đồng bằng sông Cửu Long ngày càng chịu tác động mạnh từ xâm nhập mặn, biến động thời tiết, suy giảm tài nguyên và áp lực kinh tế, tái cơ cấu nông nghiệp không chỉ đơn thuần là chuyển đổi mô hình sản xuất mà còn là chiến lược quan trọng nhằm nâng cao tính bền vững, cải thiện sinh kế và tăng khả năng chống chịu cho cộng đồng nông thôn.

Nghiên cứu sử dụng chỉ số tổn thương sinh kế (Livelihood Vulnerability Index – LVI), một công cụ quan trọng để lượng hóa mức độ dễ bị tổn thương của hộ dân trước các cú sốc môi trường, kinh tế và xã hội. Việc áp dụng 28 tiêu chí dựa trên khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihood Framework – SLF) cho phép đánh giá đa chiều trên nhiều loại vốn sinh kế như vốn con người, vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn xã hội và vốn tài chính. Đây là cách tiếp cận toàn diện vì sinh kế nông thôn không chỉ phụ thuộc vào sản xuất mà còn chịu ảnh hưởng từ khả năng tiếp cận nguồn lực, năng lực thích ứng và các điều kiện hỗ trợ xã hội.

Dữ liệu nghiên cứu được xây dựng từ khảo sát nền giai đoạn 2015–2016 trên 175 hộ dân vùng ven biển, sau đó so sánh với giai đoạn 2018–2019 để đánh giá sự thay đổi sau khoảng bốn năm triển khai TCCNN. Kết quả cho thấy chỉ số LVI tổng thể giảm từ 0,370 xuống còn 0,355, phản ánh rằng mức độ tổn thương sinh kế của hộ dân đã giảm theo thời gian. Dù mức giảm không quá lớn, đây vẫn là tín hiệu tích cực, cho thấy quá trình tái cơ cấu nông nghiệp đã góp phần cải thiện năng lực thích ứng và làm giảm mức độ dễ bị tổn thương chung của cộng đồng.

Ý nghĩa quan trọng của kết quả này là TCCNN đã tạo ra những chuyển biến tích cực trong nhiều chiều cạnh sinh kế, có thể bao gồm cải thiện mô hình sản xuất, tăng hiệu quả sử dụng tài nguyên, đa dạng hóa nguồn thu hoặc tăng cường khả năng thích nghi với điều kiện tự nhiên thay đổi. Điều này đặc biệt quan trọng ở khu vực ven biển Thạnh Phú, nơi người dân thường xuyên đối mặt với rủi ro cao từ xâm nhập mặn và biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra một điểm đáng chú ý là chỉ số tổn thương liên quan đến vốn tài chính lại gia tăng. Điều này cho thấy mặc dù tổng thể sinh kế có cải thiện, khả năng tài chính của hộ dân vẫn là điểm yếu đáng quan ngại. Vốn tài chính tăng tổn thương có thể phản ánh các vấn đề như chi phí đầu tư chuyển đổi sản xuất cao, phụ thuộc tín dụng, thiếu tích lũy, hoặc rủi ro thị trường trong quá trình tái cơ cấu. Đây là phát hiện rất quan trọng vì nó cho thấy tái cơ cấu không tự động đảm bảo an toàn kinh tế cho mọi hộ dân, đặc biệt nếu thiếu các cơ chế hỗ trợ tài chính, tín dụng phù hợp hoặc bảo hiểm rủi ro.

Từ góc độ chính sách, nghiên cứu cung cấp cơ sở thực tiễn quan trọng để đánh giá hiệu quả các chương trình can thiệp của nhà nước và các dự án phát triển xã hội. Việc định lượng được thay đổi về LVI giúp các nhà quản lý không chỉ biết rằng chính sách có tác động hay không, mà còn hiểu rõ tác động diễn ra ở chiều cạnh nào, nhóm nguồn lực nào đang được cải thiện và nhóm nào vẫn còn yếu. Điều này đặc biệt hữu ích cho thiết kế chính sách thích ứng biến đổi khí hậu theo hướng chính xác và mục tiêu hơn.

Ngoài ra, nghiên cứu cũng góp phần làm rõ bối cảnh dễ bị tổn thương của cộng đồng trong tiến trình chuyển đổi kinh tế – xã hội, từ đó hỗ trợ các chiến lược phát triển nông thôn bền vững. Việc giảm tổn thương sinh kế không chỉ dừng ở nâng cao thu nhập mà còn liên quan đến tăng khả năng chống chịu, giảm phụ thuộc đơn ngành và củng cố hệ thống hỗ trợ xã hội.

Tổng thể, nghiên cứu khẳng định rằng tái cơ cấu nông nghiệp tại vùng ven biển Thạnh Phú đã góp phần tích cực trong việc giảm mức độ tổn thương sinh kế sau bốn năm triển khai, dù vẫn tồn tại thách thức lớn về vốn tài chính. Đây là minh chứng quan trọng cho vai trò của TCCNN như một công cụ thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững, đồng thời nhấn mạnh rằng để đạt hiệu quả lâu dài, các chính sách cần chú trọng hơn đến an ninh tài chính hộ gia đình bên cạnh chuyển đổi mô hình sản xuất.