Nghiên cứu được thực hiện nhằm phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định tham gia hợp đồng liên kết trong sản xuất lúa của nông hộ tại tỉnh An Giang – một trong những vùng sản xuất lúa trọng điểm của Đồng bằng sông Cửu Long. Trong bối cảnh tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển chuỗi giá trị bền vững, mô hình hợp đồng liên kết giữa nông dân với doanh nghiệp hoặc đơn vị thu mua được xem là giải pháp quan trọng giúp ổn định đầu ra, giảm rủi ro thị trường, nâng cao chất lượng sản phẩm và tăng hiệu quả sản xuất. Tuy nhiên, trên thực tế, mức độ tham gia của nông hộ vào các mô hình liên kết vẫn chưa đồng đều, do chịu tác động từ nhiều yếu tố kinh tế, xã hội và thể chế. Vì vậy, việc xác định rõ các nhân tố thúc đẩy hoặc cản trở quyết định tham gia hợp đồng có ý nghĩa quan trọng đối với cả nhà sản xuất lẫn nhà hoạch định chính sách.

Nghiên cứu sử dụng số liệu khảo sát từ 211 nông hộ có và không tham gia hợp đồng liên kết tại hai huyện Thoại Sơn và Châu Thành, tỉnh An Giang vào tháng 10 năm 2019. Các phương pháp phân tích được áp dụng gồm thống kê mô tả để phản ánh đặc điểm mẫu nghiên cứu, kiểm định trị trung bình T-test nhằm so sánh sự khác biệt giữa hai nhóm nông hộ, và mô hình hồi quy binary logistic để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến xác suất tham gia hợp đồng. Cách tiếp cận này cho phép đánh giá cả sự khác biệt thực tế giữa các nhóm lẫn mức độ tác động của từng biến số đến hành vi lựa chọn của nông hộ.

Kết quả kiểm định trị trung bình cho thấy có sự khác biệt đáng kể giữa nhóm tham gia và không tham gia hợp đồng ở nhiều đặc điểm quan trọng. Cụ thể, các yếu tố như diện tích canh tác lúa, tỷ lệ thu nhập từ lúa trên tổng thu nhập hộ, mức độ tham gia hoạt động khuyến nông và sự tham gia hợp tác xã đều có khác biệt có ý nghĩa thống kê ở mức 1% và 5%. Điều này cho thấy những hộ có quy mô sản xuất lớn hơn, phụ thuộc nhiều hơn vào thu nhập từ lúa, có tiếp cận tốt hơn với hệ thống hỗ trợ kỹ thuật và tham gia tổ chức tập thể thường có xu hướng tham gia liên kết cao hơn. Nói cách khác, năng lực sản xuất, mức độ chuyên môn hóa và khả năng kết nối xã hội đóng vai trò quan trọng trong quá trình ra quyết định.

Kết quả hồi quy binary logistic tiếp tục khẳng định bốn yếu tố có tác động tích cực đến quyết định tham gia hợp đồng liên kết gồm diện tích canh tác, tham gia hợp tác xã, tham gia khuyến nông và niềm tin đối với đối tác thu mua. Trong đó, diện tích sản xuất lớn giúp nông hộ có khả năng đáp ứng tốt hơn các yêu cầu hợp đồng về sản lượng và tiêu chuẩn, trong khi hợp tác xã và khuyến nông đóng vai trò cầu nối thông tin, hỗ trợ kỹ thuật và tăng cường năng lực thương lượng. Đặc biệt, niềm tin vào đối tác thu mua là yếu tố then chốt, phản ánh rằng ngoài lợi ích kinh tế, sự minh bạch và uy tín trong quan hệ hợp đồng có ý nghĩa quyết định đối với sự tham gia lâu dài của nông dân.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra một rào cản quan trọng là cơ chế thanh toán chậm hoặc trì hoãn từ phía doanh nghiệp, làm suy giảm động lực tham gia của nông hộ. Đây là yếu tố thể chế đáng lưu ý, bởi dù mô hình liên kết có thể mang lại lợi ích về đầu ra và giá cả, nhưng nếu doanh nghiệp không đảm bảo thanh toán đúng hạn thì rủi ro tài chính sẽ trực tiếp ảnh hưởng đến dòng tiền và niềm tin của nông dân. Điều này cho thấy tính bền vững của hợp đồng liên kết không chỉ phụ thuộc vào thiết kế mô hình mà còn nằm ở mức độ thực thi cam kết giữa các bên.

Từ các kết quả trên, nghiên cứu cung cấp cơ sở thực tiễn quan trọng cho việc hoàn thiện chính sách phát triển liên kết trong chuỗi giá trị lúa gạo. Để thúc đẩy sự tham gia toàn diện hơn, cần tăng cường vai trò của hợp tác xã, mở rộng hệ thống khuyến nông, nâng cao năng lực sản xuất của nông hộ và đặc biệt là xây dựng cơ chế hợp đồng minh bạch, bảo đảm thanh toán đúng hạn. Qua đó, mô hình hợp đồng liên kết có thể trở thành nền tảng quan trọng trong phát triển sản xuất lúa gạo hiện đại, nâng cao thu nhập cho nông dân và tăng tính cạnh tranh của ngành lúa gạo An Giang nói riêng cũng như Việt Nam nói chung.