Nghiên cứu về Di cảo thơ của Chế Lan Viên từ phương diện ý thức nghệ thuật và nỗ lực sáng tạo nhằm làm nổi bật một trong những chiều sâu quan trọng nhất trong hành trình thơ ca của ông: không ngừng tự đổi mới, tự phản tỉnh và vượt lên chính mình vì sự phát triển của nghệ thuật. Nếu ở nhiều giai đoạn trước, Chế Lan Viên đã được nhìn nhận như một tên tuổi lớn với phong cách độc đáo, giàu trí tuệ và sức khái quát, thì Di cảo thơ lại mở ra một tầng sâu khác của con người nghệ sĩ – nơi hiện rõ hơn những suy tư nội tâm, những trăn trở nghề nghiệp, những chiêm nghiệm về đời sống, thi ca và trách nhiệm sáng tạo. Đây không chỉ là phần “cuối” trong sự nghiệp sáng tác, mà còn có thể xem như không gian tinh thần nơi nhà thơ đối diện trực tiếp nhất với chính mình, với thơ và với thời đại.

Di cảo thơ chứa đựng nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao, trong đó có không ít bài thơ đặc biệt xuất sắc, thể hiện chiều sâu triết lý, sự từng trải và những suy ngẫm đậm đặc về nhân sinh. Ở đây, Chế Lan Viên không chỉ viết bằng cảm xúc mà còn bằng sự chiêm nghiệm của một trí tuệ lớn luôn thao thức trước các vấn đề của nghệ thuật và đời sống. Người đọc dễ dàng nhận ra trong nhiều câu thơ là những day dứt về giá trị thật – giả, về trách nhiệm của người nghệ sĩ, về giới hạn và khả năng của thơ ca trước hiện thực. Chính điều này làm nên một Di cảo thơ không chỉ giàu chất thơ mà còn đậm chất tư tưởng, nơi thơ trở thành công cụ tự vấn và khám phá bản thể sáng tạo.

Một trong những điểm nổi bật nhất của Chế Lan Viên qua Di cảo thơ là ông không bao giờ tự mãn với những thành tựu đã đạt được. Dù đã là một tên tuổi lớn của thơ Việt Nam hiện đại, ông vẫn tiếp tục lao động nghệ thuật với tinh thần nghiêm khắc, tỉnh táo và quyết liệt. Điều này cho thấy ý thức nghệ thuật sâu sắc của ông không dừng ở việc sáng tác hay mà còn ở khát vọng không ngừng nâng cao phẩm chất của thơ, làm mới tư duy nghệ thuật và đào sâu hơn bản chất của sáng tạo. Chế Lan Viên luôn nhìn thơ như một sứ mệnh, một hành trình khó nhọc đòi hỏi sự trung thực, dấn thân và đổi mới liên tục.

Di cảo thơ vì thế cũng là minh chứng rõ nét cho nỗ lực sáng tạo phi thường của một nghệ sĩ lớn. Trong nhiều bài thơ, có thể thấy rõ sự vận động trong tư duy biểu đạt, sự tìm tòi về ngôn ngữ, hình tượng, cấu trúc và đặc biệt là chiều sâu trí tuệ. Ông không chấp nhận lặp lại chính mình, không dừng lại ở phong cách đã thành danh, mà luôn tìm cách đi xa hơn, sâu hơn vào những vùng suy tưởng mới. Đây chính là biểu hiện cao của bản lĩnh nghệ thuật: coi sáng tạo là quá trình không có điểm kết thúc.

Từ góc độ này, Di cảo thơ không chỉ cho thấy tài năng thi ca mà còn làm sáng rõ nhân cách nghệ sĩ của Chế Lan Viên. Đó là một con người luôn tự phản tỉnh, luôn ý thức mạnh mẽ về trách nhiệm của người cầm bút trước nghệ thuật và cuộc đời. Sự kết hợp giữa trí tuệ, tài hoa và tinh thần lao động nghệ thuật nghiêm cẩn đã tạo nên một Chế Lan Viên vừa lớn lao trong đóng góp văn học, vừa đáng kính ở chiều sâu nhân cách sáng tạo.

Có thể khẳng định rằng việc nghiên cứu Di cảo thơ từ phương diện ý thức nghệ thuật và nỗ lực sáng tạo góp phần giúp người đọc hiểu sâu hơn giá trị đặc sắc của di sản thơ Chế Lan Viên. Không chỉ là tiếng nói của một thi sĩ lớn ở chặng cuối đời, Di cảo thơ còn là minh chứng cho một hành trình nghệ thuật bền bỉ, nơi nhà thơ không ngừng tìm kiếm sự tiến bộ cho thơ ca. Qua đó, Chế Lan Viên hiện lên như một biểu tượng tiêu biểu của tinh thần sáng tạo hiện đại: luôn trăn trở, luôn đổi mới và luôn hướng tới những giá trị cao hơn cho nghệ thuật Việt Nam.