Nghiên cứu được thực hiện nhằm phân tích đặc điểm hình thái và mối quan hệ di truyền giữa ba loài tiêu biểu thuộc chi Mimosa gồm mắc cỡ (Mimosa pudica), mai dương (Mimosa pigra) và trinh nữ móc (Mimosa diplotricha), thông qua sự kết hợp giữa quan sát hình thái học truyền thống và các công cụ sinh học phân tử hiện đại. Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa quan trọng trong phân loại học, bảo tồn đa dạng sinh học cũng như quản lý thực vật, đặc biệt đối với những nhóm có hình thái tương đối giống nhau nhưng khác biệt lớn về sinh thái, khả năng xâm lấn hoặc giá trị sử dụng.

Chi Mimosa thuộc họ Fabaceae là một nhóm lớn với khoảng 400 loài, phân bố rộng và có giá trị nghiên cứu đáng kể do nhiều loài mang hoạt tính sinh học quan trọng như kháng khuẩn, chống viêm, kháng oxy hóa. Tuy nhiên, trong thực tiễn, việc phân biệt các loài trong chi này đôi khi gặp khó khăn do có nhiều đặc điểm chung, nhất là ở giai đoạn sinh trưởng hoặc khi quan sát ngoài thực địa. Vì vậy, nghiên cứu không chỉ có giá trị học thuật mà còn hỗ trợ nhận diện chính xác các loài, đặc biệt với các loài xâm lấn như mai dương.

Kết quả hình thái học cho thấy cả ba loài đều chia sẻ các đặc trưng nền tảng của chi Mimosa như thân có gai, lá nhạy cảm với kích thích, hoa màu hồng nhạt và cụm hoa hình cầu. Đây là những đặc điểm giúp xác định chúng cùng thuộc một chi, phản ánh mối quan hệ tiến hóa chung. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng từng loài có những khác biệt rõ rệt về kích thước, màu sắc và hình dạng ở các bộ phận như thân, lá, hoa và quả. Những khác biệt này đặc biệt quan trọng trong phân loại thực địa, bởi chúng giúp phân biệt các loài có thể giống nhau ở đặc điểm tổng quát nhưng khác nhau về sinh thái hoặc tác động kinh tế – môi trường.

Ví dụ, mai dương (Mimosa pigra) là loài nổi tiếng với khả năng xâm lấn mạnh, trong khi mắc cỡ (Mimosa pudica) lại phổ biến hơn dưới dạng cây thảo dược hoặc cỏ dại quen thuộc. Vì vậy, việc nhận diện đúng không chỉ là bài toán phân loại mà còn liên quan đến quản lý sinh thái và kiểm soát sinh vật ngoại lai.

Điểm nổi bật của nghiên cứu là việc sử dụng thêm hai chỉ thị phân tử ITS và matK để tăng độ tin cậy trong xác định quan hệ di truyền. Đây là bước tiến quan trọng so với chỉ dựa vào hình thái, bởi dữ liệu phân tử có thể làm rõ quan hệ họ hàng ngay cả khi đặc điểm hình thái bị ảnh hưởng bởi môi trường hoặc biến dị hình thái nội loài. ITS thường hữu ích ở mức phân loại gần, trong khi matK là chỉ thị phổ biến trong nghiên cứu DNA barcode thực vật. Việc kết hợp cả hai giúp tăng tính chắc chắn cho cây phát sinh chủng loại.

Kết quả phân tích phát sinh cho thấy mai dương (Mimosa pigra) và trinh nữ móc (Mimosa diplotricha) có quan hệ gần gũi hơn với nhau so với mắc cỡ (Mimosa pudica). Điều này mang ý nghĩa tiến hóa đáng chú ý, cho thấy dù cả ba cùng thuộc Mimosa, mắc cỡ có thể tách biệt hơn về nhánh tiến hóa. Đây có thể phản ánh sự khác biệt trong lịch sử tiến hóa, thích nghi sinh thái hoặc phân bố địa lý của từng loài.

Từ góc độ ứng dụng, phát hiện này có giá trị trong nhiều lĩnh vực. Trong bảo tồn và quản lý sinh thái, hiểu rõ quan hệ di truyền giúp xây dựng chiến lược kiểm soát loài xâm lấn hiệu quả hơn. Trong dược liệu học, mối quan hệ họ hàng cũng có thể gợi ý sự tương đồng hoặc khác biệt về thành phần hoạt tính sinh học giữa các loài. Trong phân loại học, nghiên cứu củng cố vai trò của phương pháp tích hợp (integrative taxonomy), nơi hình thái và dữ liệu DNA hỗ trợ lẫn nhau thay vì tách biệt.

Tổng thể, nghiên cứu khẳng định rằng việc kết hợp đặc điểm hình thái với phân tích phân tử ITS và matK là cách tiếp cận hiệu quả để phân biệt và làm rõ quan hệ tiến hóa giữa các loài Mimosa. Kết quả không chỉ giúp nâng cao độ chính xác trong nhận diện loài mà còn đóng góp quan trọng cho phân loại học, quản lý sinh thái và nghiên cứu ứng dụng sinh học của chi thực vật đa dạng và có giá trị này.