Nghiên cứu được thực hiện nhằm phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến xu hướng di cư của hộ gia đình tại Việt Nam trong bối cảnh phát triển kinh tế và chuyển đổi xã hội mạnh mẽ sau thời kỳ Đổi mới. Di cư từ lâu được xem là một thành tố quan trọng của quá trình phát triển, đặc biệt ở các quốc gia đang phát triển, nơi chênh lệch cơ hội kinh tế giữa các vùng lãnh thổ thường thúc đẩy dòng dịch chuyển lao động. Phần lớn các nghiên cứu trước đây đều chỉ ra rằng động lực kinh tế là nguyên nhân chủ đạo dẫn đến di cư, trong đó phổ biến nhất là di cư vì việc làm nhằm tìm kiếm thu nhập tốt hơn, cải thiện điều kiện sống và nâng cao cơ hội phát triển cho hộ gia đình. Tại Việt Nam, quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và hội nhập kinh tế quốc tế đã tạo ra làn sóng di cư ngày càng mạnh, góp phần phân bổ lại nguồn lao động, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và cải thiện đời sống cho nhiều hộ dân. Tuy nhiên, song song với các lợi ích đó, di cư cũng đặt ra không ít thách thức về quản lý dân cư, an sinh xã hội, hạ tầng đô thị và bất bình đẳng phát triển vùng miền.

Để lượng hóa xác suất di cư của hộ gia đình, nghiên cứu sử dụng phương pháp hồi quy Logit trên cơ sở dữ liệu mảng (panel data) từ bộ Khảo sát mức sống hộ gia đình Việt Nam (VHLSS). Việc sử dụng dữ liệu panel là một lợi thế quan trọng vì cho phép theo dõi sự thay đổi hành vi di cư theo thời gian, từ đó phản ánh tốt hơn các yếu tố động ảnh hưởng đến quyết định của hộ gia đình so với dữ liệu chéo tại một thời điểm. Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên ba nhóm biến chính gồm đặc điểm nhân khẩu học của chủ hộ, đặc điểm cấu trúc hộ gia đình và tình trạng kinh tế của hộ. Cách tiếp cận này cho phép đánh giá toàn diện cả yếu tố cá nhân, gia đình và nguồn lực kinh tế trong quyết định di cư.

Kết quả nghiên cứu cho thấy các yếu tố thuộc về đặc trưng nhân khẩu của chủ hộ và đặc điểm của hộ gia đình có ảnh hưởng mạnh mẽ đến xu hướng di cư. Điều này phản ánh rằng quyết định di cư không đơn thuần là lựa chọn cá nhân mà thường là chiến lược kinh tế – xã hội của cả hộ nhằm tối ưu hóa sinh kế. Các yếu tố như tuổi, giới tính, trình độ hoặc vị thế của chủ hộ có thể ảnh hưởng đến mức độ sẵn sàng chấp nhận rủi ro, khả năng tiếp cận thông tin và định hướng phát triển của gia đình. Đồng thời, cấu trúc hộ như quy mô hộ, nguồn lao động sẵn có hoặc mức độ phụ thuộc cũng góp phần định hình quyết định có nên cử thành viên đi di cư để đa dạng hóa nguồn thu nhập hay không.

Đặc biệt, nghiên cứu nhấn mạnh vai trò nổi bật của yếu tố tiền gửi (remittances) như một nhân tố tác động mạnh đến xu hướng di cư của hộ. Tiền gửi từ người di cư không chỉ là kết quả của quá trình di cư mà còn trở thành động lực củng cố và tái tạo các quyết định di cư tiếp theo. Khi hộ gia đình nhận thấy lợi ích kinh tế rõ rệt từ nguồn thu nhập chuyển về, họ có xu hướng xem di cư như một chiến lược phát triển hiệu quả, từ đó gia tăng xác suất tiếp tục tham gia vào mạng lưới di cư. Điều này cho thấy tiền gửi đóng vai trò như một cơ chế kết nối giữa di cư và phát triển hộ gia đình, đồng thời phản ánh tác động lan tỏa của di cư trong cộng đồng.

Từ các kết quả trên, nghiên cứu cung cấp những hàm ý chính sách quan trọng đối với quản lý phát triển kinh tế - xã hội tại Việt Nam. Việc hoạch định chính sách di cư cần vượt ra ngoài cách tiếp cận kiểm soát dân số đơn thuần, thay vào đó nên xem di cư như một chiến lược sinh kế cần được hỗ trợ bằng thông tin, đào tạo kỹ năng, bảo vệ lao động di cư và tăng cường kết nối tài chính cho hộ gia đình. Đồng thời, cần chú trọng phát triển kinh tế địa phương, giảm chênh lệch vùng miền và mở rộng cơ hội việc làm tại chỗ nhằm hạn chế di cư mang tính bắt buộc do thiếu sinh kế. Qua đó, di cư có thể được định hướng trở thành một động lực phát triển bền vững thay vì chỉ là phản ứng trước áp lực kinh tế.