Nghiên cứu được thực hiện nhằm phân tích toàn diện các yếu tố ảnh hưởng đến ngành hàng tôm nước lợ tại vùng Tây Nam Bộ (TNB), khu vực giữ vai trò trung tâm trong sản xuất tôm của Đồng bằng sông Cửu Long và của cả Việt Nam. Trong những năm gần đây, tôm nước lợ được xem là một trong những ngành hàng chiến lược, đóng góp lớn vào kim ngạch xuất khẩu thủy sản, tạo sinh kế cho hàng triệu lao động và giữ vị trí quan trọng trong phát triển kinh tế nông nghiệp vùng ven biển. Tuy nhiên, dù có tiềm năng lớn, ngành hàng này vẫn đối mặt với nhiều thách thức trên toàn chuỗi giá trị, từ đầu vào sản xuất, tổ chức nuôi, chế biến, phân phối cho đến khả năng đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của các thị trường quốc tế. Chính vì vậy, nghiên cứu tập trung đánh giá cả yếu tố vĩ mô và vi mô nhằm xây dựng hệ thống giải pháp nâng cấp chuỗi giá trị theo hướng hiệu quả, bền vững và gia tăng năng lực cạnh tranh.

Để đạt mục tiêu này, nghiên cứu sử dụng kết hợp nhiều công cụ phân tích chiến lược hiện đại gồm mô hình 5 áp lực cạnh tranh của Porter, phân tích PEST và SWOT. Đây là cách tiếp cận có giá trị vì cho phép đánh giá ngành hàng từ nhiều góc độ: môi trường chính trị – kinh tế – xã hội – công nghệ (PEST), áp lực cạnh tranh từ nhà cung cấp, khách hàng, đối thủ, sản phẩm thay thế và rào cản gia nhập (Porter), đồng thời tổng hợp điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức (SWOT). Việc kết hợp các công cụ này giúp nghiên cứu không chỉ nhận diện vấn đề nội tại mà còn đặt ngành hàng tôm trong bối cảnh thị trường toàn cầu ngày càng cạnh tranh và biến động.

Kết quả cho thấy ngành hàng tôm vùng Tây Nam Bộ đang gặp nhiều khó khăn trên toàn chuỗi. Ở khâu đầu vào, các vấn đề như chất lượng giống chưa đồng đều, giá thức ăn cao, chi phí vật tư tăng, dịch bệnh và biến động môi trường nuôi là những rào cản lớn. Trong khi đó, ở khâu đầu ra, sự phụ thuộc vào trung gian, năng lực xây dựng thương hiệu còn hạn chế, chi phí logistics và yêu cầu truy xuất nguồn gốc ngày càng khắt khe khiến giá trị gia tăng của toàn chuỗi chưa được tối ưu. Một vấn đề nổi bật là dù sản lượng lớn, ngành hàng vẫn gặp khó trong việc đáp ứng hoàn toàn các tiêu chuẩn của những thị trường khó tính như châu Âu, Bắc Mỹ hoặc các phân khúc cao cấp yêu cầu chứng nhận bền vững, an toàn sinh học và trách nhiệm xã hội.

Từ các phân tích chiến lược, nghiên cứu đề xuất bốn nhóm giải pháp trọng tâm nhằm nâng cấp chuỗi giá trị tôm vùng TNB. Thứ nhất là nhóm giải pháp đầu tư và tạo việc làm, nhấn mạnh việc tăng cường đầu tư vào hạ tầng nuôi trồng, công nghệ sản xuất, chế biến sâu và đào tạo nguồn nhân lực. Đây là nền tảng để nâng cao năng suất, chất lượng và tạo sự ổn định cho sinh kế địa phương. Thứ hai là cải thiện kênh phân phối, hướng đến giảm phụ thuộc vào khâu trung gian, tăng liên kết chuỗi giữa người nuôi – doanh nghiệp – nhà xuất khẩu, từ đó nâng cao hiệu quả thị trường và khả năng kiểm soát chất lượng.

Thứ ba, cải tiến và đổi mới sản phẩm được xem là chiến lược quan trọng để gia tăng giá trị, đặc biệt thông qua chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm, phát triển sản phẩm giá trị gia tăng cao và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Điều này giúp ngành tôm không chỉ cạnh tranh bằng sản lượng mà còn bằng chất lượng và thương hiệu. Cuối cùng, cắt giảm chi phí sản xuất là giải pháp then chốt để tăng sức cạnh tranh, bao gồm tối ưu hóa thức ăn, quản lý dịch bệnh, ứng dụng công nghệ nuôi hiệu quả và cải thiện quy trình sản xuất.

Ý nghĩa lớn của nghiên cứu là chuyển trọng tâm từ phát triển sản lượng đơn thuần sang nâng cấp chuỗi giá trị toàn diện. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh ngành tôm thế giới cạnh tranh ngày càng gay gắt, nơi lợi thế không chỉ nằm ở sản xuất mà còn ở khả năng kiểm soát chất lượng, đổi mới sản phẩm và phát triển bền vững.

Từ tổng thể kết quả, có thể khẳng định rằng ngành hàng tôm nước lợ vùng Tây Nam Bộ có tiềm năng rất lớn nhưng cần tái cấu trúc theo hướng chuỗi giá trị hiện đại, liên kết chặt chẽ và thích ứng thị trường quốc tế. Bốn nhóm giải pháp được đề xuất là nền tảng quan trọng để nâng cao giá trị gia tăng, mở rộng thị trường xuất khẩu, tăng thu nhập cho các tác nhân trong chuỗi và thúc đẩy ngành tôm phát triển bền vững trong dài hạn.